Život u Srbiji u XVIII veku

Najveći deo prostora koji su u XVIII veku naseljavali Srbi pripadao je Smederevskom sandžaku (kasnije Beogradskom pašaluku). U evropskom delu Turske carevine (Balkan), prema sačuvanim podacima, živelo je oko milion, a samo u dvanaest nahija Beogradskog pašaluka manje od 400.000 Srba.

Preko ovog pograničnog pašaluka vodio je glavni drum koji je spajao srednju Evropu sa Malom Azijom, tzv. Carigradski drum. Duž ovog puta bili su podignuti hanovi i menzulane, izuzetno značajne za „tatare“ koji su u Turskom carstvu prenosili poštu.

Početkom XIX veka u Srbiji ih je bilo oko šest stotina. Put od Beograda do Carigrada tatari su prelazili za 183 sata.

Topola, Karađorđev konak i crkva na groblju (F. Kanic, Srbija, zemlja i stanovništvo, Beograd 1985.)

Srpski narod, raja, bio je u potčinjenom položaju, dok su svu vlast u zemlji imali predstavnici Osmanskog carstva – veziri, spahije, kadije, muselimi… Turci su živeli isključivo po varošima, dok se srpski živalj naseljavao u unutrašnjosti, po selima, živeći u patrijarhalnim zajednicama. Mali broj Srba, trgovaca i zanatlija, živeo je u varošima, tačnije u predgrađima pojedinih varoši.

„Narod Srpski nema drugi ljudi osim seljaka. Ono malo Srba, što žive po varošima, kao trgovci (gotovo same dućandžije) i majstori (ponajviše ćurčije, terzije, jekmekčije, tufekčije, kujundžije), zovu se varošani; i budući da se turski nose i po turskom običaju žive, a uz bune i ratove ili se zatvore sa Turcima u gradove, ili s novcima bježe u Njemačku; zato oni ne samo što se ne broje među narod Srpski, nego ji narod još i prezire…“ – V. Karadžić, Danica, Zabavnik za 1827, Beč 1827.

Osnovu društvene organizovanosti Srba predstavljala je zadruga. Starešine ovih zadruga učestvovale su na seoskim zborovima. Seoska opština, odnosno kmet koji se nalazio na čelu opštine predstavljao je srpski narod pred turskim vlastima.

Herman Mol, Karta turskih teritorija u Evropi i Ugarska, 1736. (Catena Mundi, Kartografska građa)

Više seoskih opština činilo je knežinu, a dve ili više knežina poklapale su se sa turskom nahijom ili kadilukom. Predstavnici srpskog naroda pred turskom vlašću u pašaluku bili su oborknezovi ili bašknezovi, dok su se ispod njih nalazili knezovi i kmetovi.

U krajevima gde zadružni život nije bio dovoljno razvijen, Turci su vršili otimanje seoskih baština u korist upravno-zemljišne aristorkratije. Drugim rečima, vršena je pauperizacija seljaka, a njihova imanja su pretvarana u spahijska imanja, timare, čitluke…

Turske službenike u Beogradskom pašaluku, tj. Smederevskom sandžaku, izdržavala je raja. Srpski seljak bio je opterećen raznim nametima koji su se delili na: porez u novcu (harač carski, lični vezirski porez, carska i privatna spahijska glavnica, čibuk…), porez u zemljskim proizvodima (desetak), porez u narodnoj snazi (carski i spahijski kuluk), prihod od carina, prevoza i ribolova, prihod od kazni(globarina)…

Naplatu carskog poreza vršili su turski poreski činovnici, a spahijsku glavnicu i desetak sa kupljale su spahije.

 

„Spaije su dakle u Srbiji smilje i bosilje; ali đekoja sela imaju drugu bijedu, tj. čitluksaibije, koji uzimaju deveto. Koje selo ima samo spaiju, onđe seljaci kažu da je zemlja njiova, a spaijino je samo deseto od onoga, što oni urade; ali đe je čitluksaibija, onđe on kaže, da je zemlja njegova, pa ne samo što uzima deveto od svakog usjeva, nego mu još ljudi moraju raditi (od prije obično u neđelju, ali poznije i u druge dane, kad mu što zatreba), a đekoji načini i kuću u selu, ili onako iz dosade ljudima ne izbiva iz sela.“

V. Karadžić, Danica, Zabavnik za 1827, Beč 1827.

 

Stalna izložbena postavka

O ovome mnogo više možete saznati na izložbi “Zbor u Orašcu i Prvi srpski ustanak” čije je svečano otvaranje u sredu 13. februara u 16 časova u Muzeju u Orašcu. Posetioci će izložbu moći da pogledaju svakoga dana od 9 do 17 časova.

Autor izložbe: Zorica Petrović MA


Izdvajamo iz kataloga izložbe