Prvi srpski ustanak u novovekovnoj srpskoj istoriji

Marićevića jaruga, Orašac

Početkom XIX veka stvorili su se uslovi za sazrevanje nacionalne svesti Srba, njihove potrebe za oslobođenjem od viševekovne turske vlasti i stvaranje samostalne srpske države. Prvi srpski ustanak izazvao je velike socijalne, ekonomske i kulturne promene u Srbiji prvih decenija XIX veka.
Sa podizanjem Prvog srpskog ustanka započela je Srpska revolucija (1804-1835), koja se završila donošenjem našeg prvog, Sretenskog ustava 1835. godine, kojim je feudalizam u Srbiji ukinut mnogo pre nego u većini evropskih zemalja.

Još u vreme ustanka započet je rad na organizaciji prvih ustanova i institucija neophodnih za postojanje i funkcionisanje jedne države – osnovan je Praviteljstvujušči sovjet, reorganizovana je vojska, započeo rad na osnivanju škola i obrazovanju naroda, u čemu se ne može zanemariti delatnost ustanika koji su istovremeno učestvovali i u otvorenim sukobima i ratovima za oslobođenje Srbije od turske vlasti, doprinos Srpske pravoslavne crkve, kao i pojedinaca zahvaljujući čijem znanju, obrazovanju i učenosti nastaju prva pravna akta i utemeljenje ovih prvih ustanova. U toku Prvog srpskog ustanka stvorene su osnove za nastanak buduće srpske države koje je u mirnodopskom periodu revolucije (1815-1835) knez Miloš Obrenović mogao da proširuje i usavršava u skladu sa potrebama srpskog naroda i spoljne politike zemlje.

U oslobođenom delu Srbije Prvi ustanak je doneo ekonomske, društvene i kulturne promene.

Srbija, stvaranje države, prvi srpski ustanak, srpska revolucija
Stvaranje srpske države 1804-1835, autori Radoš Ljušić i Suzana Rajić

Proterivanjem Turaka iz zemlje, njihova ekonomska i politička vlast zamenjena je srpskom nacionalnom upravom, a njihova imovina postala je svojina srpskog naroda. Tada započinje naseljavanje hrišćanskog stanovništva u varošima, razvoj trgovine, zanatstva. Varoši postaju i kulturna središta države. Promene zahvataju i srpsko selo gde se, usled demografskih i migracionih promena, menja struktura porodice i zadruge, a osnivanje novih državnih ustanova potiskuje ulogu knežina i knežinskih skupština.

Sa podizanjem ustanka jača i nacionalna svest kod Srba nastanjenih van granica ustaničke Srbije. Ideja patriotizma zahvatila je i Srbe nastanjene na teritoriji pod tuđinskom vlašću. Revolucija je postavila srpsko pitanje, kao pitanje nacionalnog oslobođenja, mnogo pre nego što se to desilo u daleko razvijenijim i naprednijim evropskim državama.

Poput Francuske revolucije u evropskim zemljama, Prvi srpski ustanak i srpska revolucija na Balkan su uneli ideju nacionalne i građanske demokratske slobode i jednakosti, a u pitanje ukidanja feudalnih odnosa, radikalno rešenje agrarnog pitanja, te je jedna od bitnih tekovina Prvog srpskog ustanka bila i da slobodan seljak živi na sopstvenoj baštini.

Prvi srpski ustanak je 1804. godine za Evropu bio samo jedan od mnogobrojnih pokreta unutar Turskog carstva i prolaznog karaktera. Međutim, ovaj pokret imao je mnogo veću ulogu u balkanskoj i evropskoj istoriji, dajući rešavanju Istočnog pitanja revolucionalan ali i nacionalan karakter.
Tokom ustanka srpsko pitanje postalo je deo evropske politike. Uspesi ustanika privukli su pažnju pre svega evropskih sila koje su imale svoje interese na Balkanu (Rusija, Francuska, Austrija i, naravno, Turska), a potpisivanjem Bukureškog ugovora, 1812. godine, Srbija je po prvi put pomenuta u jednom međunarodnom aktu: osmom tačkom ugovora Porta je priznala izvesnu samoupravu Srbije.

Tekst: Zorica Petrović MA, viši kustos istoričar
Fotografija: Marićevića jaruga, autor: D. Bosnić